“NIXON SHOCK” VÀ
QUAN HỆ HOA KÌ – NHẬT BẢN – TRUNG QUỐC
Th.S LÊ TÙNG LÂM
Tháng 2 năm 1972, tổng thống Mĩ R.Nixon đã bất ngờ có chuyến viếng thăm chính thức Trung Quốc mà không thông báo cho Nhật. Sự kiện này làm cho người Nhật bị sốc nên họ gọi là “Nixon shock”. Vậy “Nixon shock” đã tác động tới quan hệ Hoa Kì – Nhật Bản – Trung Quốc như thế nào? Thái độ của các nước trước sự kiện này ra sao? Chính sách của các nước này như thế nào? Đó là những vấn đề chúng tôi sẽ tìm hiểu trong bài viết này.
Châu Á trong chính sách của Mĩ sau chiến tranh thế giới thứ hai
Sau chiến tranh thế giới thứ hai, trật tự thế giới mới thiết lập - gọi là “Trật tự hai cực Yalta” do Hoa Kì và Liên Xô nắm quyền chi phối. Hai cực này phân chia phạm vi ảnh hưởng trên thế giới. Trước những thắng lợi và thành công của cách mạng giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa, nhiều quốc gia độc lập ra đời và đi theo con đường Chủ nghĩa xã hội. Chủ nghĩa xã hội trở thành hệ thống thế giới. Do đó, Hoa Kì cho rằng Chủ nghĩa Cộng sản đang “đe doạ thế giới tự do” và Nga Xô đang bành trướng thế lực ở châu Âu. Ngày 12 tháng 3 năm 1947, phát biểu trước Quốc hội Mĩ, Tổng thống Truman cho rằng: “ Chủ nghĩa cộng sản đang đe doạ thế giới tự do”. Chính vì thế, Mĩ phải “đảm nhận sứ mệnh lãnh đạo thế giới tự do” chống lại sự đe dọa đó” và “…Hoa Kì phải ủng hộ những dân tộc tự do chống lại mưu toan nô dịch…” (của Cộng sản)[Lê Phụng Hoàng, 2007,24-25]. Để thực hiện nhiệm vụ này, Washington đ thông qua kế hoạch Marshall nhằm viện trợ về kinh tế, quân sự cho các nước Tây Au để tiến hành cuộc chạy đua vũ trang, chuẩn bị cuộc tiến công tổng lực nhằm bao vây, cô lập, cấm vận và tiến tới tiêu diệt các nước Xã hội Chủ nghĩa. Hoa Kì đã liên kết với các nước đồng minh thành lập nhiều căn cứ quân sự mang tính khu vực như: Khối NATO, SEATO, ANZUS……
Ơ châu Á, Mĩ muốn tìm cho mình một “đồng minh” thân cận để cùng chung vai với Hoa Kì thực hiện nhiệm vụ chống lại sự đe dọa của Cộng sản. Hai “ứng viên” mà Washington hướng đến là Trung Quốc và Nhật Bản. Tuy nhiên, cuộc nội chiến cách mạng Trung Quốc kết thúc, ngày 01 tháng 10 năm 1949, nước Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Trung Hoa thành lập đã xoá tan hi vọng của Mĩ với Bắc Kinh. Cũng vì sự kiện này mà Mĩ phải thay đổi dần lập trường của mình. Ngày 26 tháng 05 năm 1952, tổng thống Truman tuyên bố “Sự phòng thủ của Mĩ phải vươn tới Triều Tiên, Đài Loan và Đông Dương” [Trần Trọng Trung; 1986,11]. Muốn như thế, Hoa Kì phải tìm cho mình một “cánh tay” để cùng nhau thực hiện nhiệm vụ đó của Mĩ. Nhật Bản trở thành sự lựa chọn duy nhất của Mĩ ở Đông Á. Đặc biệt, sau khi chiến tranh Triều Tiên bùng nổ 1950, Truman tuyên bố: “Cuộc tiến công vào Triều Tiên (Của Bắc Triều Tiên – ND) đã khiến cho người ta không còn hồ nghi gì nữa việc cộng sản đã vượt qua việc sử dụng lật đổ để chinh phục các quốc gia độc lập và giờ đây đang sử dụng xâm lược vũ trang và chiến tranh…” [Lê Phụng Hoàng, 2005, 59]. Như vậy, theo Truman rõ ràng cộng sản đang đe dọa các quốc gia độc lập. Do đó, Hoa Kì phải thắt chặt hơn nữa quan hệ với Nhật Bản để tạo thành một liên minh chống cộng ở Đông Á và cả châu Á. Ngày 8.09.1951, Hoa Kì và Nhật Bản đã ký “Hiệp ước an ninh hỗ tương Nhật – Mĩ” để trao trách nhiệm bảo vệ Nhật Bản cho Mĩ. Theo đó, lực lượng Mĩ theo yêu cầu của chính phủ Nhật có thể giúp dẹp yên “các vụ bạo loạn và mất trật tự trong nước do một hay nhiều cường quốc nước ngoài xúi giục hoặc góp phần tạo ra” [Lê Phụng Hoàng,2007,58]. Như vậy, hiệp ước này đã làm thay đổi hoàn toàn chính sách của Mĩ đối với Nhật Bản. Nhật Bản từ một nước bại trận trong chiến tranh, bị Hoa Kì chiếm đóng đã trở thành đồng minh thân cận của Mĩ để ngăn chặn hoạt bành trướng của chủ nghĩa cộng sản ở Đông Á nói chung và châu Á. Do đó, quan hệ Nhật – Mĩ luôn luôn được tăng cường và hình thành liên minh Mĩ – Nhật để làm đối trọng với liên minh Xô – Trung.
Chiến tranh Triều Tiên và Việt Nam như ngọn gió thần kì thổi vào nền kinh tế Nhật Bản. Nhật trở